Olijfolie, groenten en fruit, weinig vlees en veel beweging

Onder de bevolking van Kreta kwamen tot zo’n 45 jaar geleden zeer weinig hart- en vaatziekten en kanker voor. In de Messara vallei lag het voor komen van die aandoeningen op een derde van die van het Griekse vasteland en nog vele malen lager dan in Nederland. Helaas is dat veranderd. Kretenzers krijgen deze ziekten nu net zo vaak als de andere Grieken. Hun vroegere gezondheid was te danken aan een combinatie van zeer gezonde voeding en veel beweging, zegt onderzoekster Dr. Constantine Vardavas van de Universiteit Maastricht.

Het is niet verbazingwekkend dat deze ongunstige ontwikkeling de Kretenzische bevolking zorgen baart. Aandacht in de pers voor deze onrustbarende stijging van ziekten leidde tot een publieke roep om grondig onderzoek. Wat was er aan de hand? Had de stijging te maken met milieuverontreiniging? Was er iets aan te doen?

Op verzoek van de Kretenzische prefectuur deed Dr. Constantine Vardavas onderzoek naar de achtergronden en oorzaken. Onlangs promoveerde zij op dit onderwerp aan de Universiteit Maastricht. In Research Magazine van de Universiteit Maastricht werd zij onlangs geïnterviewd over haar onderzoek.

Hard werken
Op Kreta was eeuwenlang het beroemde Mediterrane dieet gangbaar. Dit bestond uit brood, fruit, deels wilde groenten, olijfolie, wat vis, weinig melkproducten en nauwelijks rood vlees. De bevolking at eigenlijk alleen seizoensproducten uit de streek die ze zelf teelden. Het betekende bovendien hard werken. Het belangrijkste element van het dieet was olijfolie, dat bijna 40 procent van de dagelijkse inname aan calorieën voor zijn rekening nam.

Daarnaast schreef hun Orthodox Christelijke geloof bijna tweehonderd vastendagen per jaar voor. In die vastenperiodes mocht de gelovige bevolking geen dierlijk voedsel, melkproducten of vis consumeren. Een deel van het jaar leefden de Kretenzers dus vrijwel vegetarisch, zegt Vardavas.

Vetsamenstelling
Vardavas en haar collega-onderzoekers kregen de medewerking van 662 boeren, in leeftijd uiteenlopend van 18 tot 79 jaar. Ze namen bloed- en vetproeven af en onderwierpen alle deelnemers aan een grondig klinisch onderzoek. Verder moesten die dagelijks bijhouden wat ze aten en hoeveel beweging ze hadden gekregen.
De resultaten waren opzienbarend, zegt Vardavas. Het befaamde Mediterrane dieet bleek niet meer te bestaan. In 45 jaar tijd bleek de consumptie van groenten en fruit gezakt van 655 gram per dag naar 400 gram per dag. De vleesconsumptie daarentegen was gestegen van gemiddeld 35 gram per dag naar 124 gram per dag.
Deze verandering in eetgewoonten kon worden vastgesteld door de samenstelling van lichaamsvet van boeren uit 1962 en 2005 te vergelijken. Zoals je de leeftijd van een boom kunt aflezen aan zijn jaarringen, kun je de eetgewoonten van een mens vaststellen aan de vetsamenstelling in zijn lichaam, zegt Vardavas. Er bleek sprake van een daling van enkelvoudig onverzadigde vetzuren, afkomstig uit plantaardige oliën, en een stijging van verzadigde vetzuren uit vlees en volle melkproducten.
 
Met de auto
De veranderingen zijn veroorzaakt door een combinatie van factoren. In de jaren zeventig ontwikkelde het toerisme zich enorm op Kreta. Dat betekende de komst van grote supermarkten met geïmporteerde voedselproducten. Daarnaast gingen de Kretenzers steeds minder strikt om met de regels van het vasten.
Minstens zo belangrijk is dat boeren zijn overgegaan op gecultiveerde en winstgevende producten en minder tijd gingen besteden aan het telen van eigen groenten en fruit, terwijl ze in de jaren zestig hun eigen producten teelden en consumeerden. Naar de supermarkt gaan en voedsel kopen in plaats van hard op het land te werken voor voldoende eten voor de hele familie, was stukken eenvoudiger.

Er waren nog andere veranderingen. Tot in de jaren zestig liepen de boeren gemiddeld twaalf kilometer per dag naar hun velden. Nu rijden ze daar per auto naartoe. Zelfs de herders, ooit de gezondste mensen van Kreta, gaan op de motor naar hun kuddes, zegt Vardavas.

Kracht van dieet
Vele onderzoeken hebben al aangetoond dat het mediterrane dieet bescherming biedt tegen kanker, hart- en vaatziekten en sterfte in het algemeen. Het verlaagt de bloeddruk, verhoogt het goede cholesterol HDL en verlaagt het slechte cholesterol LDL. De onderzoekers denken dat het ‘magische element’ zit in de interactie tussen alle micronutriënten en vitaminen. Micronutriënten zijn voedingsstoffen waarvan je minder dan een gram per dag via voedsel opneemt.

Een goede illustratie van de kracht van het mediterrane dieet is volgens Vardavas het feit dat de bevolking van Kreta nog altijd evenveel rookt als die van vroeger. De boeren die in de jaren zestig deelnamen aan een groot gezondheidsonderzoek rookten al veel en de huidige boeren doen dat nog. Maar hun gezonde dieet beschermde hen vroeger tegen de bekende rokersziekten. Nu dat dieet niet meer wordt gevolgd, krijgen de Kretenzers dezelfde ziekten als de rest van de wereld, zegt de onderzoekster.

Door de vingers
De boeren waren geschokt toen ze ontdekten dat ze hun gezondheid door hun vingers hadden laten glippen. De onderzoekers gaven hen aan het eind van het onderzoek allemaal een map met de resultaten van hun bloedonderzoek en de evaluatie van hun voedingsgewoonten en levensstijl. Ze kregen ook een voorstel voor het verbeteren van hun gezondheidssituatie mee, in de vorm van enkele eenvoudige persoonlijke richtlijnen. Bij enkele deelnemers was ook beginnende kanker opgespoord en behandeld.
De onderzoeksresultaten zijn inmiddels onder de aandacht gebracht van de Griekse overheid. Ook de Griekse bevolking kampt met een grote stijging van overgewicht en te weinig lichaamsbeweging en telt veel rokers. Daarom hebben de onderzoekers gesprekken gevoerd met de ministers van volksgezondheid en onderwijs over gezondheidsbevordering in het lesprogramma op basisscholen.
Vardavas hoopt dat de Grieken het beroemde mediterrane dieet herontdekken. Ze spreekt van ‘het dieet van de gouden gezondheid’.

Bron: Research Magazine Universiteit Maastricht